Obserwatorium Etyki Słowa

Anna Cegieła

Pracownia powstała w 2013 roku i początkowo była afiliowana przy Towarzystwie Kultury Języka. Jej założycielką i kierownikiem jest dr hab. Anna Cegieła. Pracownia podejmuje badania komunikacji publicznej z perspektywy etyki. Etykę słowa uważamy za dziedzinę nauki zajmującą się badaniem, opisem i oceną sposobów posługiwania się językiem w jego relacji do przyjętych przez społeczeństwo wartości oraz ustalaniem norm takiego użycia słowa, które sprzyja ochronie tych wartości. Ujęta w taki sposób etyka słowa najściślej związana jest z językoznawstwem, filozofią oraz psychologią i socjologią moralności. Zakładamy, że komunikacyjna aktywność człowieka jest działalnością świadomą i jako taka powinna być badana i oceniana z punktu widzenia dobra jednostki i dobra społecznego. Dlatego za celowe uznajemy poszukiwanie modelu etycznej komunikacji, kryteriów oceny zachowań językowych, obserwację i opis nieetycznych działań słowem przede wszystkim w przestrzeni publicznej. Staramy się wypracować własną metodologię łączącą krytyczną analizę dyskursu z analizą semantyczną i pragmatyczną wypowiedzi. Wykorzystujemy badania prowadzone przez socjologów i psychologów moralności. Naszym celem jest stworzenie podstaw polskiej szkoły etyki komunikacji.

Język konstytuuje wszystkie wspólnoty. Wyznacza granice naszego poznania, myślenia, wyobraźni, a otwierając te granice, określa nasze możliwości kontaktu z drugim człowiekiem, wpływa na kształt naszej tożsamości i osadza w określonej wspólnocie. Dlatego traktujemy go jako wielką wartość i chcielibyśmy, by jego funkcja wspólnototwórcza zawsze przeważała nad funkcją narzędzia walki w rywalizacji politycznej, narzędzia stygmatyzacji i wykluczania przeciwników w sporach. Podejmujemy więc nie tylko zadania naukowe, lecz także edukacyjne – prowadzimy zajęcia z nauczycielami i uczniami, staramy się upowszechniać wiedzę z zakresu etyki słowa w różnych środowiskach. Mówimy o tym, jak unikać niemerytorycznych sporów oraz w jaki sposób rozmawiać o wspólnych wartościach, by ich nie instrumentalizować politycznie oraz ideologicznie.

Trzon pracowni to językoznawcy z kilku polskich ośrodków naukowych, ale współpracujemy również z socjologami, politologami i psychologami.

W latach 2013-2014 pracownia prowadziła badania naukowe finansowane przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Zorganizowaliśmy dwie ogólnopolskie konferencje naukowe oraz panel Dogmatyzm – pogarda – wykluczenie. Owocem naszych badań są trzy monografie:

  1. Anny Cegieły Słowa i ludzie. Wprowadzenie do etyki słowa, Warszawa 2014
  2. Anny Cegieły, Pawła Kucińskiego, Laury Polkowskiej, Marzeny Stępień Studia z etyki słowa, Warszawa 2014
  3. Pawła Trzaskowskiego i Urszuli Wysockiej Narracje o narodowcach i walce z aborcją z perspektywy etyki słowa, Warszawa 2016.

Artykuły pracowników i współpracowników pracowni złożyły się na pierwszy numer „Poradnika Językowego” z 2014 roku oraz na siódmy numer „Studiów Pragmalingwistycznych.

Od roku akademickiego 2016/2017 kierownik pracowni prowadzi na Wydziale Polonistyki wykład z etyki słowa. Prof. Anna Cegieła miała również gościnne wykłady z tego zakresu na Uniwersytecie Jagiellońskim oraz na Wolnym Uniwersytecie w Brukseli.

Obecnie pracownia zajmuje się badaniem polskich sporów aksjologicznych, badaniem rozumienia wartości i antywartości przez Polaków, opisem sposobów ujawniania się postaw związanych z różnymi koncepcjami etyki – etyką troski, etyką sprawiedliwości, etyką lojalności, etyką wolności itd. oraz polityką symboliczną. Efektem tych badań będzie pięć monografii, w tym trzy autorstwa pracowników naszego instytutu.

Od października 2017 roku w pracowni odbywają się ogólnopolskie konwersatoria z zakresu etyki słowa.

Obserwatorium Etyki Słowa ściśle współpracuje z powstałym w 2016 roku Zespołem Etyki Słowa przy Radzie Języka Polskiego PAN. Pracownicy IPS będący członkami pracowni są także członkami ZES – dr hab. Anna Cegieła jest wiceprzewodniczącą ZES, a Paweł Trzaskowski jego sekretarzem.


⇦ WSTECZ