Pracownia Badań Edukacji Polonistycznej i Medialnej


Badania naukowe

Działalność Pracowni ma na celu przede wszystkim wieloaspektowy opis i analizę komunikacji w mediach elektronicznych – zarówno tych już zadomowionych w Polsce (radio, telewizja, telefonia), jak i najnowszych (Internet, telefonia komórkowa).

Opis sposobów komunikacji we współczesnych mediach uwzględnia różne płaszczyzny językowe:
• leksykologiczną, zwłaszcza rejestrację najnowszego słownictwa i słownictwa specjalistycznego przenikającego z mediów do języka ogólnego;
• pragmatyczną: opis sytuacji komunikacyjnej, jej uczestników, aspektu proksemicznego itd.;
• genologiczną: opis gatunków tekstu i wypowiedzi, szczególnie gatunków nowych, np. blog, czat;
• normatywną: ocenę poprawności języka i analizę świadomości językowej osób kontaktujących się za pośrednictwem mediów elektronicznych;
• dydaktyczną: propozycje treści i form, jakie powinien uwzględnić kompleksowy program edukacji medialnej.

Badania skupiają się na zjawiskach najnowszych; ich celem jest diagnoza sytuacji obecnej oraz próba określenia tendencji, które mogą kształtować język mediów w przyszłości.

Projekty badawcze

W latach 2007-2009 członkowie Pracowni realizowali projekt badawczy „Komunikacja w mediach elektronicznych – język, semiotyka, edukacja” ze środków Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego.

W ramach projektu w dniach 23-25 października 2008 r. odbyła się Ogólnopolska Interdyscyplinarna Konferencja Naukowa „Komunikowanie (się) w mediach elektronicznych. Język, semiotyka, edukacja”.
Strona konferencji: http://www.komunikowanie.swps.edu.pl/Strona_glowna.html

W ramach projektu wydano cztery tomy zbiorowe:

 pjesp_jezyk Język mediów elektronicznych, red. Jerzy Podracki i Ewa Wolańska, Wydawnictwo Naukowe Semper, Warszawa 2008, ss. 200.

Tom zbiorowy poświęcony wybranym aspektom języka mediów elektronicznych (radia, telewizji, Internetu, telefonii komórkowej, które odgrywają istotną rolę we współczesnym komunikowaniu się.

 pjesp_slownictwo  Najnowsze słownictwo, a współczesne media elektroniczne, red. Radosław Pawelec i Magdalena Trysińska, Wydawnictwo Naukowe Semper, Warszawa 2008, ss. 174.

Słownictwo współczesnych mediów elektronicznych to jeden z najciekawszych tematów współczesnych badań lingwistycznych. Neosemantyzacja, metaforyzacja i frazeologizacja, przeboje językowe i język środowiskowy to tylko przykłady zjawisk obecnie zachodzących z wielką dynamiką w tej sferze języka.
 
 pjesp_pomoc   „W czym mogę pomóc?”. Zachowania komunikacyjnojęzykowe konsultantów i klientów call center, red. Krzysztof Kaszewski i Grzegorz Ptaszek, Wydawnictwo Naukowe Semper, Warszawa 2009, ss. 148.

Call center to stosunkowo nowe w Polsce zjawisko marketingowe i komunikacyjne, które zrewolucjonizowało kontakt firmy z klientem. Monografia zawiera analizy rozmów telefonicznych zarejestrowanych na infoliniach Grupy PZU S.A. W centrum uwagi autorów poszczególnych artykułów znajdują się m.in. stosowane przez konsultantów i klientów środki językowe, akty mowy, strategie komunikacyjne – oraz ich skuteczność.

 pjesp_komunikowanie Komunikowanie (się) w mediach elektronicznych. Język, semiotyka, edukacja, red. Mirosław Filiciak i Grzegorz Ptaszek, Wydawnictwa Naukowe i Profesjonalne, Warszawa 2009, ss. 437.

Zbiór artykułów referujących wyniki wieloaspektowych, ponaddyscyplinarnych badań nad mediami elektronicznym. Przedmiotem badań są telewizja i Sieć, które w dzisiejszym świecie istnieją obok siebie i w sobie, przenikają się, wpływają na siebie, modyfikują się, konkurują, wypierają.
Opracowanie adresowane nie tylko do specjalistów komunikacji, ale również czytelnika ciekawego medialnych zjawisk, które rozgrywają się na naszych oczach. Zaletą książki jest też zgromadzenie badaczy reprezentujących różne dziedziny nauki, różne podejścia teoretyczne, różne metodologie, których łączy zainteresowanie mediami. Wspólny temat, wspólny obiekt i różne dyskursy, różne języki opisu, różne interpretacje.

Pracownia Badań Edukacji Polonistycznej i Medialnej

Magdalena Trysińska

Pracownia Badań Edukacji Polonistycznej i Medialnej pierwotnie nosiła nazwę Pracowni Języka Elektronicznych Środków Przekazu. Powstała w grudniu 2005 roku jako jednostka Instytutu Języka Polskiego Wydziału Polonistyki UW. W październiku 2007 roku została przeniesiona do stworzonego wówczas Instytutu Polonistyki Stosowanej. W latach 2007-2012 funkcję kierownika pracowni pełnił prof. dr hab. Jerzy Podracki. Od roku 2012 kierownikiem jest dr hab. Magdalena Trysińska.

Działalność PJEŚP miała na celu przede wszystkim wieloaspektowy opis i analizę komunikacji w mediach elektronicznych – zarówno tych już zadomowionych w Polsce (radio, telewizja, telefonia), jak i najnowszych (Internet, telefonia komórkowa). W badaniach uwzględniano różne płaszczyzny językowe:

1) leksykologiczną, zwłaszcza rejestrację najnowszego słownictwa i słownictwa specjalistycznego przenikającego z mediów do języka ogólnego;

2) pragmatyczną: opis sytuacji komunikacyjnej, jej uczestników, aspektu proksemicznego itd.;

3) genologiczną: opis gatunków tekstu i wypowiedzi, szczególnie gatunków nowych, np. blog, czat;

4) normatywną: ocenę poprawności języka i analizę świadomości językowej osób kontaktujących się za pośrednictwem mediów elektronicznych;

5) dydaktyczną: propozycje treści i form, jakie powinien uwzględnić kompleksowy program edukacji medialnej.

Badania skupiały się na zjawiskach najnowszych; ich celem była diagnoza sytuacji obecnej oraz próba określenia tendencji, które mogą kształtować język mediów w przyszłości.

W latach 2007-2009 członkowie pracowni realizowali projekt badawczy Komunikacja w mediach elektronicznych – język, semiotyka, edukacja ze środków Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Kierownikiem projektu był prof. dr hab. Jerzy Podracki, zespół badawczy zaś tworzyli: dr hab. Radosław Pawelec, dr Magdalena Trysińska, dr Krzysztof Kaszewski, dr Grzegorz Ptaszek, dr Ewa Wolańska, dr Joanna Jagodzińska, mgr Anna Wierzchowska, mgr Joanna Budkiewicz-Żeberska, mgr Anna Jeż, mgr Wilga Herman.

W ramach projektu została zorganizowana Ogólnopolska Interdyscyplinarna Konferencja Naukowa Komunikowanie (się) w mediach elektronicznych. Język, semiotyka, edukacja, która odbyła się w dniach 23-25 października 2008 roku Ponadto wydano cztery tomy zbiorowe:

1) Język mediów elektronicznych, red. Jerzy Podracki i Ewa Wolańska, Wydawnictwo Naukowe Semper, Warszawa 2008 – jest to tom zbiorowy poświęcony wybranym aspektom języka mediów elektronicznych (radia, telewizji, Internetu, telefonii komórkowej), które odgrywają istotną rolę we współczesnym komunikowaniu się;

2) Najnowsze słownictwo a współczesne media elektroniczne, red. Radosław Pawelec i Magdalena Trysińska, Wydawnictwo Naukowe Semper, Warszawa 2008 – autorzy artykułów zebranych w tomie analizują słownictwo współczesnych mediów elektronicznych. Neosemantyzacja, metaforyzacja i frazeologizacja, przeboje językowe i język środowiskowy to tylko przykłady zjawisk obecnie zachodzących z wielką dynamiką w tej sferze języka;

3) „W czym mogę pomóc?”. Zachowania komunikacyjnojęzykowe konsultantów i klientów call center, red. Krzysztof Kaszewski i Grzegorz Ptaszek, Wydawnictwo Naukowe Semper, Warszawa 2009 – Monografia zawiera analizy rozmów telefonicznych zarejestrowanych na infoliniach Grupy PZU S.A. W centrum uwagi autorów poszczególnych artykułów znalazły się m.in. stosowane przez konsultantów i klientów środki językowe, akty mowy, strategie komunikacyjne – oraz ich skuteczność. Call center to stosunkowo nowe w Polsce zjawisko marketingowe i komunikacyjne, które zrewolucjonizowało kontakt firmy z klientem;

4) Komunikowanie (się) w mediach elektronicznych. Język, semiotyka, edukacja, red. Mirosław Filiciak i Grzegorz Ptaszek, Wydawnictwa Naukowe i Profesjonalne, Warszawa 2009 – jest to zbiór artykułów referujących wyniki wieloaspektowych, ponaddyscyplinarnych badań nad mediami elektronicznym. Przedmiotem badań stały się telewizja i Sieć, które w dzisiejszym świecie istnieją obok siebie i w sobie, przenikają się, wpływają na siebie, modyfikują się, konkurują, wypierają. Zaletą książki jest też zgromadzenie badaczy reprezentujących różne dziedziny nauki, różne podejścia teoretyczne, różne metodologie, których łączy zainteresowanie mediami.

Pracownia Elektronicznych Środków Przekazu pierwotnie skupiała przede wszystkim osoby zainteresowane badaniem języka współczesnych mediów. Jednocześnie wśród członków Pracowni znajdowały się osoby, które poza badaniami medialnymi zajmowały się (i zajmują nadal) także studiami w zakresie edukacji polonistycznej, w tym edukacji medialnej. Rozszerzenie zakresu działalności Pracowni pociągnęło za sobą zmianę nazwy, która oddawałaby w pełni zakres prowadzonych i planowanych działań naukowych.

W tej chwili Pracownia Badań Edukacji Polonistycznej i Medialnej jest ściśle powiązana z Zakładem Edukacji Polonistycznej i Kształcenia Ustawicznego. Jej członkami są bowiem pracownicy ZEPiKU, ale także – co odróżnia pracownię od zakładu – osoby spoza Instytutu Polonistyki Stosowanej, a nawet Uniwersytetu Warszawskiego.

Skład Pracowni przedstawia się następująco:

1) prof. dr hab. Jerzy Podracki (ZEPiKU IPS – na emeryturze),

2) dr hab. Magdalena Trysińska – kierownik (ZEPiKU IPS),

3) dr hab. Agnieszka Mikołajczuk (ZEPiKU IPS),

4) doc. dr. Tomasz Wroczyński (ZEPiKU IPS),

5) Dr hab. Jarosław Klejnocki (ZEPiKU IPS),

6) dr Joanna Frużyńska (ZEPiKU IPS),

7) dr Michał Friedrich (ZEPiKU IPS),

8) dr Tomasz Kowalczuk (ZEPiKU IPS),

9) dr Krzysztof Kaszewski (Wydział Dziennikarstwa UW),

10) dr Katarzyna Kozłowska (nauczyciel języka polskiego w III Liceum Ogólnokształcącym z Oddziałami Dwujęzycznymi im. Marii Dąbrowskiej w Płocku),

11) dr Marta Gugała (nauczyciel języka polskiego w Technikum Elektroniczne nr 1 Zespołu Szkół nr 36 im. M. Kasprzaka w Warszawie),

12) mgr Ewa Kozłowska (ZEPiKU IPS),

13) mgr Katarzyna Maciejak (ZEPiKU IPS),

14) mgr Helena Balcerek (doktorantka w ZEPiKU IPS),

15) mgr Urszula Napieraj (doktorantka w ZEPiKU IPS).

Pracownia pod nową nazwą – Pracownia Badań Edukacji Polonistycznej i Medialnej – nadal prowadzi badania obejmujące wieloaspektową analizę komunikacji w mediach, ale nie tylko elektronicznych. Szerszy obszar zainteresowań naukowych członków Pracowni obejmuje również media najstarsze – prasę i książkę. Badania nad szeroko pojętym językiem prasy i książki są o tyle istotne, że otwierają się nowe obszary badań, np. nad e-literaturą, e-czytelnictwem czy odbiorem audiobooków.

W ostatnich latach obserwujemy nowy sposób funkcjonowania człowieka w kulturze. Mowa tu o tzw. kulturze uczestnictwa, która stała się możliwa za pośrednictwem mediów społecznościowych i bijącej rekordy popularności platformy YouTube. Badania na tym polu prowadzi mgr Katarzyna Maciejak, której rozprawa doktorska pt. Strategie nadawcze wideoblogerów prowadzących kanały popularnonaukowe w serwisie YouTube.pl. podejmuje problem kształtowania się nowego sposobu popularyzowania nauki (wiedzy) w mediach będących naturalnym środowiskiem socjalizacji młodego pokolenia. Internet bowiem konkuruje dziś ze szkołą jako instytucją przeznaczoną z definicji do przekazywania wiedzy, ale niekoniecznie do jej popularyzowania. Dzięki nowym mediom granice dyskursu edukacyjnego ulegają poszerzeniu, wpisując się jednocześnie w zjawisko edutainment.

Rozprawa doktorska mgr Katarzyny Maciejak otwiera możliwości do dalszych badań nad kulturą YouTube, określaną jako kultura uczestnictwa. Wideoblogerzy stają się bowiem kreatorami nowych (lepszych?, skuteczniejszych?, atrakcyjniejszych?) sposobów komunikowania się z odbiorcą masowym, którym na ogół jest człowiek młody, a więc uczeń – od szkoły podstawowej po studia wyższe. Jednocześnie zapraszają odbiorcę do współtworzenia prezentowanych w serwisie tekstów. Tym samym otrzymujemy nowy gatunek (wideoblog), który wymyka się tradycyjnej genologii, a jednocześnie domaga zdefiniowania i opracowania.

Drugi obszar analiz związanych z badaniami zawartości mediów to badania nad medialnym obrazem różnorodnych grup społecznych (m.in. badania językowych ról społecznych). W roku 2015 ukazała się monografia Magdaleny Trysińskiej pt. Akty mowy jako klucz do interpretacji postaw rodzicielskich. Wychowawcze, komunikacyjne i edukacyjne aspekty filmów animowanych dla dzieci (na przykładzie filmów emitowanych w MiniMini+ i Cartoon Network), która jest owocem kilkuletnich badań autorki nad językiem programów telewizyjnych kierowanych do najmłodszych widzów.

Konieczność ciągłych badań zawartości mediów wynika z faktu, iż media pełnią istotne funkcje kulturotwórcze, w tym komunikacyjne, socjalizujące i wychowawcze. Lansują nowe wzorce zachowań, które dla pokoleń starszych mogą być niezrozumiałe, a nawet rażące, jak choćby łamanie tabu językowego i obyczajowego, posługiwanie się językiem potocznym, agresywnym i wulgarnym, wreszcie zmiany w etykiecie językowej. Procesy socjalizacji dzieci i młodzieży są o tyle istotne, że to właśnie najmłodsze pokolenia obwiniane są za „psucie” języka i obyczajów. To, co nieakceptowalne dla dziadków czy rodziców małych widzów, dla nich samych w tej chwili jest atrakcyjne, a za parę lat być może będzie normą. Badacze skupieni w Pracowni Badań Edukacji Polonistycznej i Medialnej wychodzą z założenia, że wiedza o czynnikach socjalizujących współczesne młode pokolenie pozwoli w pewnym stopniu przewidywać zachowania społeczne w przyszłości.

Ponieważ odbiorcami mediów najnowszych są głównie ludzie młodzi – uczniowie – nie można pominąć w badaniach nad mediami aspektu dydaktycznego. Członkowie Pracowni są zainteresowani także badaniami w zakresie edukacji polonistycznej. Od roku 2011 prowadzone są badania umiejętności językowych uczniów klas pierwszych liceów ogólnokształcących i techników powiatu kwidzyńskiego. Wykonawcami projektu są: dr hab. Magdalena Trysińska, dr Krzysztof Kaszewski, dr Marta Gugała, dr Katarzyna Kozłowska, mgr Katarzyna Maciejak. Co roku badaniami objętych jest ok. 500 uczniów, których zadanie polega na rozwiązaniu testu kompetencji językowych i napisaniu tekstu argumentacyjnego na zadany temat. Wyniki są opracowywane w formie niepublikowanych raportów, a następnie omawiane z nauczycielami kwidzyńskich szkół w czasie corocznych jesiennych warsztatów. Ponadto cząstkowe rezultaty badań członkowie zespołu prezentują podczas konferencji naukowych, np. Kongresów Dydaktyki Polonistycznej, a także publikują w formie artykułów w czasopismach naukowych.

Rozwojowi badań edukacyjnych sprzyjają kontakty ze szkołami. W roku 2015 zostały podpisane umowy w trzema warszawskimi szkołami: Szkołą Podstawową nr 65 im. Władysława Orkana w Warszawie; Gimnazjum nr 23 im. Ireny Sendlerowej w Warszawie i XIII Liceum Ogólnokształcącym im. Lisa Kuli w Warszawie, w 2017 roku z kolejnymi – Szkołą Podstawową nr 98 z Oddziałami Integracyjnymi im. Lucy Maud Mondgomery i III Liceum Ogólnokształcącym z Oddziałami Dwujęzycznymi im. Marii Dąbrowskiej w Płocku.

Inicjatorkami dwóch ostatnich porozumień były odpowiednio mgr Helena Balcerek i dr Katarzyna Kozłowska, które potrafią łączyć pasję nauczyciela polonisty z pasją naukowca-badacza.

Mgr Helena Balcerek w swojej pracy zawodowej jako nauczycielka języka polskiego w szkole podstawowej na co dzień pracuje z dziećmi z klas integracyjnych, które wymagają szczególnej uwagi i troski nauczycieli przedmiotowych. Zróżnicowany zespół klasowy, w którego skład wchodzą zarówno uczniowie w normie rozwojowej oraz uczniowie zaburzeni, zmusza nauczyciela do poszukiwania skutecznych metod nauczania, pozwalających pogodzić różne potrzeby uczniów. Doświadczenie nauczycielskie mgr Balcerek pokazuje, że takich metod – dobrze opracowanych, opisanych, skatalogowanych – brakuje. Nauczyciel polonista (a pewnie i każdy inny) jest tu zdany sam na siebie i własną pomysłowość. Prace z zakresu pedagogiki i psychologii są zapewne pomocne, ale nie są wystarczające. Stąd narodził się pomysł przeprowadzenia badań dotyczących nauczania różnych form stylistycznych (opowiadanie, opis, list, kartka z pamiętnika) w klasach 4-6 w oparciu o omawiane podczas lekcji różnych tekstów kultury.

Badania prowadzone mgr Helenę Balcerek mają charakter podłużny – badaniami objęci są uczniowie z trzech różnych roczników w czasie trzyletniej nauki na II etapie edukacyjnym. W tej chwili mgr H. Balcerek dysponuje bogatą bazą materiału badawczego, który w kolejnych latach będzie opracowywany. Temat badawczy Nauczanie form wypowiedzi pisemnych uczniów w klasach integracyjnych jest bezpośrednio związany z powstającą pracą doktorską. Efektem realizacji tematu będzie pierwsza publikacja naukowa dotycząca dydaktyki polonistycznej w zróżnicowanych klasach integracyjnych. Osobną publikacją będzie zbiór scenariuszy lekcji oraz kart pracy przydatnych do pracy z uczniami orzeczeniowymi.

Dr Katarzyna Kozłowska także na co dzień uczy języka polskiego, ale na wyższym etapie edukacyjnym – w III Liceum Ogólnokształcącym z Oddziałami Dwujęzycznymi w Płocku. W latach 2011-2015 była ekspertem w Zespole Ekspertów Polonistycznych przygotowujących zmodernizowany egzamin maturalny od 2015 roku (na zlecenie Centralnej Komisji Egzaminacyjnej, Projekt: Modernizacja egzaminu maturalnego z języka polskiego. Działanie 3.2 Rozwój systemu egzaminów zewnętrznych). Brała udział w opracowaniu koncepcji egzaminu maturalnego z języka polskiego, informatora maturalnego i zbioru zadań maturalnych opublikowanego przez CKE (2015). Od 2005 roku kieruje zespołem egzaminatorów maturalnych w Płocku.

Od 2003 roku jest rzeczoznawcą podręczników szkolnych, na zlecenie MEN sporządziła kilkadziesiąt ekspertyz poświadczających dopuszczenie podręczników do użytku szkolnego (recenzje językowe i dydaktyczne).

W sposób szczególny interesują ją zagadnienia kultury języka, poprawności językowej i dydaktyki języka polskiego. Jest współautorką programu  do nauczania przedmiotu uzupełniającego w liceum ogólnokształcącym Wprowadzenie do komunikacji społecznej. autorką artykułów metodycznych dla „Polonistyki” i wydawnictw naukowych poświęconych dydaktyce języka polskiego.

Pracując z uczniami, stara się angażować ich w życie środowiska lokalnego, a jednocześnie uwrażliwiać na sztukę. Przygotowała i wystawiła wraz z młodzieżą spektakle, np.: Rebeka. Ocalić od zapomnienia (opowieść o płockich Żydach), Miłość nieduża (w stulecie urodzin Jeremiego Przybory), Ze świata czterech stron (popularyzującego twórczość Agnieszki Osieckiej) oraz koncertu Szumi pamięci wiatr (przy współpracy Muzeum Żydów Mazowieckich). Katarzyna Kozłowska jest pomysłodawcą i organizatorem powiatowego konkursu dla młodzieży gimnazjalnej i ponadgimnazjalnej Mnie ta ziemia od innych droższa popularyzującego twórczość Władysława Broniewskiego (organizowanego od 2012 roku z Książnicą Płocką).

Na zakończenie można wyrazić przekonanie, że współpraca ze szkołami, a także działania prowadzone w interdyscyplinarnym zespole otwierają przed członkami Pracowni nowe perspektywy badań, zarówno w zakresie szeroko pojętych analiz zawartości mediów, jak i w zakresie innowacji dydaktycznych.

⇦ WSTECZ